Cryptogrammen-handleiding

Inleiding

Een cryptogram is een puzzelvorm waarbij woorden cryptisch omschreven worden. Het is in feite een (taal)spel tussen de maker en de oplosser, waarbij de maker probeert de oplossing te verbergen (het Griekse 'crypto' betekent trouwens 'ik verberg') en de oplosser deze maskering probeert te doorzien. Er zijn verschillende verbergingen mogelijk, welke we in de volgende groepen kunnen onderverdelen:
  • semantische (betekenis) verberging
  • morfologische (vorm) verberging
  • fonetische (klank) verberging
  • pragmatische (context) verberging
  • syntactische (zinsverband) verberging
In wat volgt, zullen we verschillende technieken overlopen en deze technieken waar mogelijk typeren volgens bovenstaande onderverdeling. Het is echter niet de bedoeling hiermee een academische verhandeling te maken.

Het cryptogram ontleed

Meestal bestaat een cryptogram uit twee delen. Eén deel heeft min of meer rechtstreeks met het onderwerp te maken (het is er bijvoorbeeld een synoniem van), het tweede deel is de cryptische omschrijving van het onderwerp (bv. een letterlijke beschrijving hoe het te zoeken woord moet samengesteld worden). De twee delen zijn zodanig bij elkaar gebracht, dat het cryptogram als een betekenisvolle zin kan gelezen worden.
Voorbeeld:
Is de eerste kaas er van het bouwland. (5)
bouwland: rechtstreekse verwijzing naar het onderwerp
de eerste: A (de eerste letter van het alfabet)
kaas: KK (letterlijk k's)
er: ER (gewoon overnemen)
Dus de oplossing is 'AKKER'.
Uiteraard is het tweeledig karakter van een cryptogram niet altijd duidelijk, bijvoorbeeld wanneer men twee synoniemen gebruikt van het te zoeken onderwerp.
Voorbeelden:
  • Onvriendelijke drankgelegenheden = BARS
  • Mal voorbeeld = MODEL
  • Vlug soort = RAS
Soms is het tweeledig karakter zelfs herleid tot één woord.
Wanneer een woord cryptisch kan omschreven worden door een ander woord, dan noemen we die twee woorden cryptoniemen.
Ziehier enkele voorbeelden:
  • modelbaas = PATROON
  • lichtreclame = SPOT
In vele gevallen is er zelfs geen sprake van twee delen:
  • Oost-Duitsland, Tsjechië, Rusland = OMPOLEN (om Polen)
Het is duidelijk dat er heel wat mogelijkheden bestaan en dat er geen eenduidige richtlijn te geven is over het fenomeen 'cryptogram'. Dat is precies de reden waarom cryptogrammen zo boeiend zijn. Hierna bekijken we een aantal technieken die gebruikt worden voor het maken van cryptogrammen. De kennis van deze technieken kan een hele vooruitgang betekenen bij het oplossen. Hopelijk kan deze beschrijving, met zijn vele voorbeelden, u warm maken voor deze schitterende puzzelvorm.

Synoniemen (semantische verberging)

In het vorige puntje kwam deze soort al even aan bod. In de beschrijving komen meerdere synoniemen van het verborgen onderwerp voor.
Voorbeelden:
  • Hemelse artiest = STER
  • Autodief = ROVER
  • Zwarte groente = KOOL
  • Koude koning = VORST
Waarschijnlijk is deze vorm de meest bekende. Ze spreekt het best tot de verbeelding en is niet te moeilijk. In cryptogrammen voor beginners duikt deze vorm dan ook vaak op. De omschrijving hoeft niet noodzakelijk kort en krachtig te zijn:
  • Die dans leidt tot ruzie = TWIST
  • Een lekkere dubbele bekeuring = BONBON

Samenstelling

Hier worden afzonderlijke woorden aan elkaar gezet om de oplossing te vinden.
Voorbeelden:
  • Vaarwel uitstapje, al is't maar kort = DAGTRIP

Oplossing verstopt in de omschrijving

Hierbij is het te zoeken woord reeds in de opgave vervat.
  • Plaats in het noorden = OORD (nOORDen)
  • Komt de adviseur op aanvraag hier in het werelddeel = EUROPA (advisEUR OP Aanvraag)
Deze vorm kan men herkennen aan woorden als 'in', 'bevat', ...

Anagrammen (morfologische verberging)

Bij deze cryptogrammen bestaat de oplossing uit dezelfde letters als een woord uit (of soms een deel van) de opgave. Zo zijn bijvoorbeeld de woorden 'koster' 'stoker' 'korset' 'koters' 'trekos' en 'orkest' anagrammen van elkaar omdat ze dezelfde letters bevatten.
  • Zit de naaste in de Eerste Kamer? = SENAAT
  • Eros kan voor bedwelming zorgen = ROES
  • De houding van een gestoorde poes = EPOS
  • Het scheiden van eierpasta = SEPARATIE
  • Vervangen door parket = KARPET
  • Dat is een sportonderdeel waarin ze de geschikte figuren tonen = TURNOEFENING (met de letters van 'figuren tonen')
  • Die godheid herken je aan z'n puntneus = NEPTUNUS
Te herkennen aan woorden als 'dooreen', 'geschud', 'verward', 'geschikt', ...

Invoeging

Deze techniek behelst het opnemen van een woord in een ander woord.
  • Klokkenspel met een ei in de baard = BEIAARD (B-EI-AARD)
  • Span een raat om de boom en je ziet vanzelf het meetlint = ROLMAAT (R-OLM-AAT)
Herkenbaar aan woorden als 'in', 'om', 'tussen', 'daarom', ...

Weglating

Dit is ongeveer dezelfde techniek als hiervoor, waarbij men een deel van een woord moet weglaten.
  • Is de galerij al uit met paard en wagen = GERIJ ('al' uit 'galerij')
Een speciaal geval van deze vorm zijn woorden waarvan men begin of einde moet weglaten. Dit wordt aangegeven met hints als 'zonder kop', 'eindeloos', ...
  • Eindeloze pret, dat is een voordeel = PRE

Substitutie (morfologische verberging)

Letter(s) vervangen door andere letter(s). Dit kan bijvoorbeeld met woorden aangegeven worden, zoals
GIST => G = T
MIST => M = T
LIST => L = T
EISTE => E = TE
GEWIST => GEW = T
KUISTE => KU = TE
enz.

Palindromen en retrograde (morfologische verberging)

Palindromen zijn woorden (of zinnen) die zowel van voor naar achter als van achter naar voor kunnen gelezen worden, zoals rotor, parterretrap of legermeetsysteemregel. Een interessante eigenschap om in cryptogrammen te gebruiken.
  • Die sporter gaat heen en weer = RENNER
  • Dit bestek kan men aan twee kanten gebruiken = LEPEL
  • Hoe je het ook bekijkt, het blijft vreemd = RAAR
Een zelfde techniek komt voor bij woorden die in twee richtingen gelezen, twee verschillende betekenissen hebben (voor het gemak 'retrograde' genoemd):
  • Zij reden weer naar beneden = NEDER
  • De moord bleef maar terugkeren in de slaapvoorstelling = DROOM
  • Heen zwart, terug wit = MOOR (kleur van 'MOOR' en 'ROOM')
  • Negertrots is omgekeerd iets dat uit de lucht komt vallen = STORTREGEN

Associatie (pragmatische verberging)

De cryptische omschrijving wordt geassocieerd met een onderwerp of een gezegde.
  • Lel = OORDEEL
  • Het gevolg is oxidatie = RUST (van 'rust roest')
  • Heen en weer lopend zoogdier = IJSBEER
  • tnaagdier = TONIJN
Tot deze groep behoren moeilijkere cryptogrammen, omdat heel wat fantasietjes gebruikt worden.

Woordspeling

Bij deze grappige vorm wordt echt met taal gespeeld. Cryptogrammen 'pur sang' zou men kunnen zeggen.
Enkele voorbeelden zullen deze vorm meteen verklaren:
  • Dorp in de alpen = BERGPLAATS
  • Piccolo op de fiets = BAGAGEDRAGER
  • Gemeenschapswerk = PROSTITUTIE
  • Wetgeving inzake verlichting = KAARSRECHT
  • Kiemgrond = EILAND
  • Krijger = ONTVANGER
  • Winkel voor slechthorenden = OORZAAK
  • Voor heel even in het ziekenhuis = MOMENTOPNAME
Meestal toveren deze cryptogrammen een glimlachje op het gezicht van de oplosser.

Verleggen van de klemtoon (fonetische verberging)

Ook bij deze vorm wordt handig gebruik gemaakt van een belangrijke eigenschap van taal. Twee woorden, die dezelfde schrijfwijze hebben, kunnen door verleggen van de klemtoon een totaal andere betekenis hebben. Kijk maar:
  • kantelen (werkwoord of onderdeel van een burcht)
  • voornaam (deel van een persoonsnaam of belangrijk)
  • appel (vrucht of hoger beroep)

Cryptisch voorbeeld:
  • Vragen en geven = BEDELEN (bédelen of bedélen)

Klankovereenkomst (fonetische verberging)

In tegenstelling tot het vorige type kunnen twee woorden hetzelfde uitgesproken worden, maar een verschillende schrijfwijze en betekenis hebben, zoals 'meid' en 'mijd'. Deze eigenschap kan men benutten in cryptogrammen:
  • Zo te horen heeft u een touw = GEI ('u'='gij' en 'gei'=touw')
  • Dit dier is altijd in Engeland = EVER ('ever'='altijd' in het engels en 'ever'=dier)
Men kan dit type herkennen aan omschrijvingen met 'klinkt als', 'zo te horen', 'hoorbaar', ...

Letters

Er worden wel eens woorden gebruikt die in feite verwijzen naar letters, zoals:
B - een beetje
H - ha
K - ka
L - el
N - en
R - er
S - es
T - thee
V - vee
W - wee
Z - zet
of naar combinaties van letters:
AA - aas
FF - effen
HH - haas
KK - kaas
LL - Ellen (meisjesnaam)
PP - pees
SS - essen
ZZ - zetten
of letters met een weglatingsteken:
'r - er
'k - ik
's - eens
't - het
'n - een

Voorbeelden:
  • Een beetje Europeaan gebruikt drank = BIER (b-IER)
  • Waar dit is, is het vuur 'r eveneens = ROOK ('r ook)
  • De opdracht van het vaartuig = TAAK ('t vaartuig)
  • Kom spoedig 's naar het moeras = DRAS (DRA 's)
  • X = KRUIS
Andere combinaties zijn:
'ST' wat aangegeven wordt door 'heilige', 'Sint', ...
'P' van 'parking'
'A' de eerste
'Z' de laatste

Chemische elementen

In feite hetzelfde principe als voorgaande.
  • Au = GOUD
  • Teken een vogelprodukt in tin = SEIN ('ei in tin' of 'ei in Sn')
  • Goud voor een noot in de hoorzaal = AULA (Au voor La)

Cijfers

In sommige cryptogrammen refereren cijfers naar het Griekse equivalent ervan, waardoor men naar een letter kan verwijzen.
1 = I
5 = V
10 = X
50 = L
100 = C
500 = D
1000 = M

Voorbeelden:
  • Een kledingstuk voor ons, maar wel 5 voor een andere Europeaan = VEST (V voor EST)
  • Op een zekere dag gebruikte u de maaltijd tussen 5.00 en 10.00 = DATUM (tussen 500 en 1000 AT U)
  • Een sterkte van 1008 = MACHT
Met het woord 'niets' kan men het cijfer 0 bedoelen, en die heeft dan weer de vorm van de letter 'O'. Hetzelfde geldt voor 'een' (1) en de letter 'I'. Grootheden komen ook wel eens voor: 69 cm = EL zoals in:
  • De vrucht is 69cm langer dan de boom = EIKEL

Combinaties

Het zal al gebleken zijn dat verscheidene technieken, zoals hiervoor besproken, gecombineerd worden. In dat opzicht is deze paragraaf overbodig.
Toch enkele voorbeelden:
  • De struisvogel draait zich om in het Friese water = EMOE (OM gedraaid in EE). => retrograde & invoeging
  • Het is niets voor moeder 'n sultan uit te nodigen = OMAN (niets voor MA 'N). => letters & samenstelling

Voorbeelden

Tot slot nog een potpourri van voorbeelden, die u zelf kan proberen op te lossen. Het cijfer achter de opgave geeft het aantal letters van de oplossing aan. Na de rubriek 'links', op het einde van dit artikel, vindt u de oplossingen.
  1. Standaardpaling. (7)
  2. Maar 't is nog geen april. (5)
  3. Woordspeling. (13)
  4. IK=MIJ. (7)
  5. Die bevestigt en ontkent. (4)
  6. Gewaagd bedrijf. (11)
  7. Bzzzzzzzzz. (7)
  8. Winterkoninkje. (5)
  9. Een heilig stuk chocolade is goed voor de lijn. (6)
  10. Stimulerend middel toedienen tijdens een saaie race. (8)
  11. Bloemenmeisje. (8)
  12. Hij heeft meer te doen in zijn beroep. (7)
  13. Heeft dit bedrijf geen inkomsten? (9)
  14. Die plant is juist 69 cm. (5)
  15. Zit maar 24 uur aan de boom. (7)
  16. 'k Strik U voor wat werk. (6)

De richting van het roofdier

Op internet kan men heel wat online cryptogrammen oplossen. Ziehier enkele links (de richting van het roofdier, ofwel 'links' van 'lynx'):
puzzelsport
denksport
puzzelland

Oplossingen "potpourri"

  1. NORMAAL
  2. MAART
  3. CRYPTOGRAM
  4. EGOISME
  5. NIET
  6. ONDERNEMING
  7. BIJWOORD
  8. VORST
  9. STREEP
  10. DROGEREN (drogeren of droge-ren)
  11. MARGRIET (bloem en meisje)
  12. DRUKKER
  13. UITGEVERIJ
  14. NETEL
  15. DAGBLAD
  16. KLUSJE
© Dirk Verlinden (2009-2018) - dirk.verlinden@telenet.be - Voorwaarden/Disclaimer - Sitemap